पोलीस आपल्या अधिकारांचा गैरवापर करून एखाद्याला त्रास देत असतील तर काय कायदेशीर पर्याय उपलब्ध आहेत? जाणून घ्या सविस्तर.

पोलीस आपल्या अधिकारांचा गैरवापर करून एखाद्याला त्रास देत असतील तर काय कायदेशीर पर्याय उपलब्ध आहेत? जाणून घ्या सविस्तर.

पोलिस दलाची स्थापना जनतेच्या सुरक्षेसाठी केली आहे. सीमेवर जसा सैनिक देशाचे रक्षण करतो, त्याचप्रमाणे पोलीस देशातील नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण करतात. फौजदारी प्रक्रिया संहिता पोलिसांना अमर्याद अधिकार देते, जेणेकरून नागरिकांच्या अधिकारांचे संरक्षण करता येईल. नागरिकांचे रक्षण करणे हे राज्याचे ( केंद्र सरकार, राज्य सरकार ) कर्तव्य आहे. अशा संरक्षणासाठी राज्याने पोलिसांची स्थापना केली. समाजात शांतता आणि कायद्याचे राज्य राखण्यासाठी पोलीस प्रयत्न करतात, परंतु पोलिसांकडून अयोग्य वर्तन केल्याची अनेक प्रकरणे देखील आहेत.

सुप्रीम कोर्टाने 2006 मध्ये प्रकाश सिंगच्या केसमध्ये या प्रकरणाची दखल घेतली आणि पोलिस तक्रारींसाठी स्वतंत्र प्राधिकरण तयार करण्याचे निर्देश दिले. ही मार्गदर्शक तत्त्वे पोलिस तक्रारींच्या प्रक्रियेतील मैलाचा दगड आहे. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने पोलिस तक्रारींच्या प्रक्रियेबद्दल तपशीलवार मार्गदर्शक तत्त्वे सादर केली आहेत, जिथे पोलिसांच्या गैरकायदेशीर वागणुकीविरुद्ध तक्रार कशी आणि कुठे करता येईल याचे वर्णन केले आहे.

लाचखोरी, पोलिस कोठडीतील मृत्यू, क्रूरता असे अनेक आरोप वेळोवेळी पोलिसांवर होत आहेत, मात्र यासंबंधीची प्रक्रिया कुठेच दिसून येत नाही. भारतीय दंड संहितेमध्ये विनिर्दिष्ट केलेले गुन्हे पोलिसांना इतके संरक्षण देतात की, सद्भावनेने कोणतेही कृत्य करत असताना, भारतीय दंड संहितेनुसार गुन्हा समजले जाणारे कोणतेही कृत्य करण्यापासून त्यांना सूट देण्यात आली आहे.

परंतु, दंड संहिता कोठेही विशिष्टपणे एखाद्या व्यक्तीला कोणत्याही गुन्ह्यापासून सूट देत नाही. एखाद्या व्यक्तीने कर्तव्याबाहेर कोणतेही काम केले असेल तर त्याला शिक्षा देण्याची व्यवस्था आहे.

गुन्हेगारी रोखणे हे पोलिसांचे काम आहे. गुन्हेगारी रोखण्यासाठी पोलीस कोणतीही कारवाई करू शकतात, पण पोलिसांची वागणूक ही न्याय्य असली पाहिजे.

पोलिसांना संशोधन करण्याचे अधिकार आहेत, कोणत्याही गुन्ह्यात कोणत्याही व्यक्तीचा सहभाग आहे की नाही हे शोधून काढण्यात येते. ज्या व्यक्तीबद्दल पोलिसांना वाटते की, गुन्ह्याच्या संदर्भात आपली विशेष भूमिका नाही, अशा व्यक्तीला पोलीस सोडून देतात.

जर पोलिसांनी एखाद्या व्यक्तीला विनाकारण त्रास दिला, व्यक्तीची तक्रार नोंदवली नाही किंवा लाच घेतली तर त्याची तक्रार करता येते. पोलिस हा एक शब्द आहे, पण पोलिसात अनेक लोक असतात, सर्व लोक एकाच प्रकारचे असतीलच असे नाही. लाचखोरी कोणत्याही व्यक्तीकडून केव्हाही होऊ शकते. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने या सर्व समस्यांना तोंड देण्यासाठी एक यंत्रणा दिली आहे.

पोलीस तक्रार प्राधिकरण : 

प्रकाश सिंह यांच्या प्रकरणात, भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने प्रत्येक राज्यासाठी पोलीस तक्रार प्राधिकरण स्थापन करण्याचे निर्देश दिले आहेत. असे प्राधिकरण एक स्वतंत्र संस्था आहे, हे प्राधिकरण राज्य सरकारच्या अखत्यारीत नाही आणि त्यात पोलिसांचा हस्तक्षेप नाही. या प्राधिकरणाचे प्रमुख निवृत्त न्यायाधीश असतात.

एखाद्या पोलीस अधिकाऱ्याकडून कोणत्याही व्यक्तीचा नाहक छळ होत असताना, एखाद्या प्रकरणात खोट्या गुन्ह्यात अडकवण्याची धमकी दिली जाते, त्याची तक्रार नोंदवली जात नाही, त्याच्या बदल्यात त्याच्याकडून लाच मागितली जात असताना, ज्या व्यक्तीच्या विरोधात नाव आहे त्या व्यक्तीची चौकशी केली जात नाही. एखाद्या व्यक्तीला एखाद्या प्रकरणातून वगळले जाते, त्याच्या विरोधात चार्जशीट दाखल न करता क्लोजर रिपोर्ट दाखल करण्यात येतो. अश्या परिस्थिति मध्ये पोलीस तक्रार प्राधिकरण मध्ये तक्रार करता येते.

कोण करू शकते तक्रार : 

अशी कोणतीही व्यक्ती ज्याचा पोलिस अधिकार्‍याकडून छळ केला जात असेल अथवा त्रास दिला जात असेल, ती व्यक्ती पोलीस तक्रार प्राधिकरणाकडे तक्रार करू शकते. अशी तक्रार त्याने लेखी अर्जाद्वारे करावी, पीडित व्यक्तीच्या वतीने त्याच्या कुटुंबातील सदस्यही अशी तक्रार करू शकतात. त्या व्यक्तीचा ज्या पद्धतीने छळ केला जात आहे आणि त्याच्याकडून कोणत्या पद्धतीने लाच मागितली जात आहे याबद्दल प्राधिकरणाला माहिती देऊ शकता.

पुरावे असणे आवश्यक : 

पोलीस तक्रार प्राधिकरणासमोर कोणत्याही पोलीस अधिकाऱ्याची तक्रार करण्यासाठी तक्रारदाराकडे पुरेसे पुरावे असणे आवश्यक आहे. जर तो एखाद्या अधिकाऱ्याच्या विरोधात तक्रार करत असेल, तर त्या तक्रारीच्या संदर्भात असे पुरावे उपलब्ध असतात, ज्यावरून पोलीस अधिकाऱ्याचे वर्तन अनैतिक असल्याचे प्रथम-दर्शनी सिद्ध होत असेल, तरच तक्रारदाराची तक्रार स्वीकारली जाते. पुरावे न मिळाल्यास त्याची तक्रार फेटाळली जाते.

अशा पुराव्यामध्ये साक्षीदार आणि कागदोपत्री पुरावे दोन्ही समाविष्ट असतात. पोलिस अधिकाऱ्याचे वर्तन गैरकायदेशीर आहे हे कोणत्याही साक्षीदारांद्वारे सिद्ध केले जाऊ शकते.

अशी होते कारवाई :

पोलिस तक्रार प्राधिकरणासमोर जेव्हा जेव्हा तक्रार दाखल केली जाते, तेव्हा त्या तक्रारीची चौकशी केल्यानंतर, प्राधिकरण असे पुरावे उपलब्ध आहेत की नाही हे पाहते, ज्यामुळे पोलिस अधिकाऱ्याचे वर्तन गैरकायदेशीर असल्याचे सिद्ध होते. मग प्राधिकरण त्या पोलीस अधिकाऱ्यावर कारवाई करते आणि एफआयआर नोंदवण्याचे आदेश देते.

पोलिस अधिकार्‍याविरुद्ध एफआयआर नोंदवण्याबरोबरच, एखाद्या पोलिस अधिकाऱ्याला त्याच्या गैरकायदेशीर वर्तनासाठी त्याच्या पदाचा राजीनामा द्यावा लागतो तेव्हा त्याच्या निलंबनाचे आदेशही देऊ शकतात.

फक्त 11 राज्यांमध्येच आहे पोलिस तक्रार प्राधिकरण :

भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने 2006 पासून निर्देश दिले आहेत की सर्व राज्यांनी पोलीस तक्रार प्राधिकरण स्थापन करावे आणि त्यांना एक स्वतंत्र संस्था बनवावी. अशा सूचनांनंतर, आजपर्यंत भारतातील सर्व राज्यांनी हे प्राधिकरण बनवलेले नाही, कारण सरकारवर याबाबत खूप दबाव आहे.

पोलिसांवर अंकुश ठेवण्याचे प्रयत्न झाले, तर राज्यात सुव्यवस्था राखणे थोडे कठीण होईल असा राज्यांचा समज आहे.

तरीही, भारतातील 11 राज्यांमध्ये पोलीस तक्रार प्राधिकरणाची स्थापना करण्यात आली आहे. या राज्यांमध्ये, कोणताही पोलिस अधिकारी जो लाचखोरीसह, कोणत्याही व्यक्तीसोबत अनैतिक कृत्य करतो, त्याची तक्रार पोलिस तक्रार प्राधिकरणाकडे केली जाऊ शकते आणि तपास चालू शकतो.

आसाम, चंदीगड, दिल्ली, हरियाणा, जम्मू आणि काश्मीर, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू, पंजाब, तेलंगणा आणि महाराष्ट्र या 11 राज्यांमध्ये पोलिस तक्रार प्राधिकरण आज घडीला आपले कार्य करत आहे.

ज्या राज्यांमध्ये पोलीस तक्रार प्राधिकरणासारखी सुविधा अद्याप उपलब्ध नाही, तेथे कोणत्याही पोलीस अधिकाऱ्याची तक्रार त्याच्यापेक्षा वरच्या पोलीस अधिकाऱ्यासमोर केली जाते.

जसे की पोलिस इन्स्पेक्टरची तक्रार पोलिस अधीक्षकांकडे केली जाते, त्याचप्रमाणे पोलिस स्टेशनच्या कनिष्ठ पोलिस अधिकाऱ्याची तक्रार पोलिस स्टेशनच्या प्रभारीकडे केली जाते. हे लक्षात घ्यावे की कोणत्याही पोलीस अधिकाऱ्याच्या तक्रारीशी संबंधित कोणताही अर्ज सर्व पुराव्यासह सादर करणे आवश्यक आहे

mohit

error: Content is protected !!