IPC 498 A: पत्नीने पतीविरुद्ध केलेल्या ‘छळाच्या’ तक्रारीमधून बचाव कसा करावा? जाणून घ्या कायदेशीर मुद्दे.

IPC 498 A: पत्नीने पतीविरुद्ध केलेल्या ‘छळाच्या’ तक्रारीमधून बचाव कसा करावा? जाणून घ्या कायदेशीर मुद्दे.

आपल्या भारतीय कायद्यात विवाहित महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी अनेक कलम आहेत, त्यापैकीच एक म्हणजे  IPC कलम 498 अ. या कलमा नुसार  “एखाद्या महिलेचा पती किंवा नातेवाईक तिच्यावर अत्याचार करत असेल, तर त्याला/त्याच्या नातेवाईकांना तीन वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा होईल आणि ते व्यक्ती दंडासही पात्र असतील.”

आजघडीला, IPC कलम 498a चा वापर भारतातील स्त्री तिच्या पतीविरुद्ध मानसिक, शारीरिक किंवा इतर कोणत्याही यातना किंवा छळासाठी तक्रार दाखल करण्यासाठी करते. आज, प्रत्येक स्त्रीला त्याचा उपयोग समजतो आणि कोणत्याही प्रकारच्या वैवाहिक क्रौर्याविरुद्ध एक शस्त्र म्हणून ते धरून ठेवते, कारण तो भारतात दखलपात्र, अजामीनपात्र गुन्हा आहे.

भारतीय इतिहासाच्या गेल्या 7 दशकांमध्ये अनेक महिला संरक्षण कायदे बनवले गेले आहेत आणि त्यात सुधारणा केल्या गेल्या आहेत. तथापि, गेल्या काही वर्षांमध्ये, अनेक कार्यकर्ते अशा पक्षपाती कायद्यांविरुद्ध आवाज उठवत आहेत आणि छळलेल्या महिलांना घटस्फोट प्रक्रियेद्वारे घटस्फोट घेण्याची शिफारस करतात.

गेल्या काही वर्षांत, असे दिसून आले आहे की IPC कलम 498 a  चा गैरवापर वाढला आहे आणि या प्रकरणाच्या खोट्या तक्रारींमद्धे खूप वाढ झाली आहे. स्पष्टपणे परिभाषित आणि सुलभ परस्पर घटस्फोट प्रक्रियेच्या अनुपस्थितीत, 498 a अनेकदा स्कोअर सेटल करण्यासाठी एक सोपा पर्याय बनतो.

IPC कलम 498 a च्या खोट्या तक्रारी मध्ये कसा करावा बचाव : कायदा कुठचाही असो, कोणताही असो त्यामध्ये त्रुटी नक्कीच असतात. भारतीय कायद्यांमद्धेही अनेक अश्या त्रुटी आहेत ज्याचा वापर करून दोषी असलेले व्यक्तीही निर्दोष सिद्ध होतात. परंतु प्रत्येक वेळी आपला बचाव करण्यासाठी कायद्यातील त्रुटींचाच आधार घ्यावा लागतो असे नाही, तर कायद्याचा योग्य वापर करूनही आपला बचाव करणे शक्य असते. चला तर मग जाणून घेऊया, असे कोणते मार्ग आहेत जे एखाद्या व्यक्तिला IPC 498 a च्या खोट्या तक्रारी विरुद्ध बचाव करण्यासाठी वापरता येतात.

1) सर्व पुरावे आणि दस्तऐवज गोळा करा : आरोप खोटा आहे हे सिद्ध करण्याची पहिली पायरी म्हणजे 498a प्रकरणाच्या तपशीलांवर आपला बचाव करणारी सर्व महत्त्वपूर्ण सामग्री गोळा करणे. तुम्ही शक्य तितके पुरावे गोळा करणे सुरू केले पाहिजे, ज्यामध्ये खालील गोष्टी समाविष्ट असू शकतात-

– तुमची किंवा तुमच्या कुटुंबातील सदस्याचे तुमच्या पत्नी सोबतचे कोणतेही संभाषण जसे की मेसेज, ईमेल, कॉल रेकॉर्डिंग इ.
– तुमची पत्नी स्वेच्छेने तुमच्या घरातून बाहेर गेली हे सिद्ध करणारा कोणताही पुरावा.
– लग्नाआधी किंवा नंतर हुंडा मागितला गेला नाही हे दाखवणारा कोणताही पुरावा.

2) अटकपूर्व जामीन मिळवा : तुमची पत्नी कलम 498A अंतर्गत FIR दाखल करू शकते असे तुम्हाला वाटत असल्यास,  वकिलाची नियुक्ती करा आणि स्वत:ची किंवा तुमच्या कुटुंबातील सदस्याची अटक टाळण्यासाठी अटकपूर्व जामीन मिळवा. तुम्हाला किंवा तुमच्या कुटुंबातील सदस्यांना अटक करण्यासाठी पोलिसांनी पाऊल उचलण्यापूर्वीच अटकपूर्व जामीन हा सावधगिरीच्या जामीनासारखा असतो. CrPC[1] च्या कलम 438 अंतर्गत कलम 498a IPC खटल्यापासून संरक्षणासाठी तुम्ही अटकपूर्व जामिनासाठी अर्ज करू शकता.

3) 498a FIR रद्द करा : तुम्ही CrPC च्या कलम 482 अंतर्गत उच्च न्यायालयामधून 498A FIR रद्द देखील करू शकता. न्यायालये सामान्यतः FIR रद्द करण्यास किंवा कायदा आणि सुव्यवस्थेच्या प्रक्रियेत हस्तक्षेप करण्यास नकारर्थीअसतात, परंतु आपल्याकडे पुरेसे पुरावे असल्यास, आपल्या पत्नीने दाखल केलेली खोटी 498A FIR रद्द करण्याचा अधिकार उच्च न्यायालयाला आहे.

4) खोट्या 498A तक्रारीसाठी तुमच्या पत्नीविरुद्ध FIR दाखल करा : तुम्ही तुमच्या पत्नीविरुद्ध ब्लॅकमेल करण्यासाठी किंवा तुमच्याविरुद्ध खोटा 498A खटला दाखल करण्यासाठी देखील FIR दाखल करू शकता. भारतातील पोलिस सहसा अशा FIR नोंदवून घेत नाहीत, परंतु जर तुम्ही पोलिसांसमोर तुमची केस प्रथमदर्शनी सिद्ध केली तर, पोलिस तुम्हाला तुमच्या पत्नीविरुद्ध FIR दाखल करण्यास नकार देऊ शकत नाहीत. एखाद्या चांगल्या फौजदारी वकिलाकडून तुमची तक्रार तयार करून घ्या जेणेकरून पोलिस कोणत्याही कारणास्तव ती नाकारू शकणार नाहीत. पोलिसांनी तुमची FIR नोंदवण्यास नकार दिल्यास, तुम्ही पोलिस अधीक्षकांकडे पोलिस अधिकार्‍याविरुद्ध लेखी तक्रार करू शकता.

5) वैवाहिक हक्कांच्या पुनर्स्थापनेसाठी खटला दाखल करा : जर तुमच्या पत्नीने तिचे वैवाहिक घर सोडले असेल आणि ती तिच्या माहेरी राहायला गेली असेल, तर तुम्ही Restitution of Conjugal Rights साठी केस दाखल करू शकता म्हणजेच हिंदू विवाह कायद्याच्या कलम 9 नुसार तुमच्या पत्नीविरुद्ध वैवाहिक हक्क परत मिळावू शकता.

6) खोट्या 498A खटल्याविरुद्ध मानहानीचा खटला दाखल करा : तुमच्याविरुद्ध खोटा 498A खटला दाखल करून तुमची प्रतिमा खराब केल्याबद्दल तुम्ही तुमच्या पत्नीविरुद्ध मानहानीचा खटलाही दाखल करू शकता.

498a खटला लढत असताना, खटल्याचा कालावधी मुख्यत्वे न्यायालयासमोर सादर केलेल्या पुराव्यावर आणि तुमचा वकील न्यायालयात किती कार्यक्षमतेने तुमचा खटला मांडतो यावर अवलंबून असेल.

कलम 498A महिलांना तात्काळ संरक्षणाची खात्री प्रदान करते, पती आणि त्याच्या कुटुंबाला तात्काळ तुरुंगात टाकते. परंतु, वेळेनुसार, या कलमाचा वारंवार होणारा गैरवापर समजून घेऊन कायद्यात सुधारणा करण्यात आली आहे. आजघडीला पती किंवा त्याच्या कुटुंबीयांना खोट्या आरोपांच्या बाबतीत समाजात लांछन सहन करावे लागत नाही.

सुप्रीम कोर्टाच्या गाईडलाईन्स : खोट्या IPC 498 a चे वाढते प्रमाण पाहता सुप्रीम कोर्टाने तपास अधिकार्‍यांसाठी काही महत्वाच्या गाईडलाईन्स दिलेल्या आहेत. त्यामुळे आपल्या विरुद्ध IPC 498 a ची तक्रार झाल्यास सुप्रीम कोर्टाच्या खालील गाईडलाईन्सचे पालन होते का याकडे लक्ष देणे जरुरीचे ठरते. जाणून घेवू काय आहेत त्या गाईडलाईन्स.

– प्रत्येक जिल्ह्यात, कलम 498A अंतर्गत दाखल केलेल्या खटल्यांचा निपटारा करण्यासाठी जिल्हा विधी सेवा प्राधिकरणांनी 1 किंवा अधिक कुटुंब कल्याण समित्या स्थापन केल्या पाहिजेत.

– IPC कलम 498A अंतर्गत पोलिस किंवा दंडाधिकारी यांना प्राप्त झालेल्या सर्व तक्रारी समितीकडे पाठवल्या पाहिजेत.

– समितीने या प्रकरणात लक्ष घालणे आवश्यक आहे आणि 30 दिवसांच्या आत तक्रारीचा संदर्भ देणाऱ्या प्राधिकरणाकडे अहवाल पाठवला पाहिजे.

– समितीचा अहवाल येईपर्यंत अटक करू नये.

– जर 498A साठी अटकपूर्व जामीन अर्ज एका दिवसाच्या नोटीसने दाखल केला असेल, तर त्या मुदतीतच त्यावर निर्णय घेणे आवश्यक आहे.

– कुटुंबातील सर्व सदस्यांना कोर्टात वैयक्तिक हजेरी लावणे आवश्यक नाही आणि बाहेरच्या कुटुंबातील सदस्यांना व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे हजर राहण्याची परवानगी असणे आवश्यक आहे.

mohit

error: Content is protected !!